1. Samenstelling: Arie de Bruin, 21 februari 2018

    1. Woonhuis van S.C.J. Heerma van Voss, Korte Brugstraat 70. Hier woonde hij van 1868 tot 1934. Het huis is een Rijksmonument (nr. 15424).
    2. Locatie van het seniorencomplex ‘Rozengaard’, waarvan de eerste steen gelegd werd op 19-11-2002. In de zichtbare gevelsteen wordt de familie Heerma van Voss vermeld. Eerder was op die plek ‘de rozentuin’ van S.C.J. Heerma van Voss, een tuin tegenover zijn huis aan de Korte Leurstraat.
    3. Incomplete molen, Korte Brugstraat 96 (Korenmolen). De molen is gebouwd in 1849. Later had het bedrijf in de molen als eerste in de gemeente Etten en Leur een stoommachine. S.C.J. Heerma van Voss kreeg in 1868 de leiding over deze molen met stoomaandrijving. De romp van de molen staat er nog en is een Rijksmonument (nr. 527684).
    4. Trouwkerkje aan het Van Bergenplein 1. Sinds 1614 de kerk van de Herv. Gemeente te Leur (twee jaar nadat de gemeente was opgericht). Vanaf 1870 was S.C.J. Heerma van Voss vele tientallen jaren onafgebroken kerkvoogd van de Herv. Gemeente te Leur. Zijn 50-jarig jubileum als kerkvoogd werd op 2 november 1920 herdacht. S.C.J. Heerma van Voss bekostigde in 1927 een restauratie van de kerk. Bekend is dat hij in juli 1932 nog steeds ouderling van de Herv. Gemeente was. De kerk is een Rijksmonument (nr. 15430).
    5. Voormalige pastorie van de Herv. Gemeente te Leur, Van Bergenplein 84. Deze pastorie werd gebouwd nadat gebleken was dat de eerdere pastorie te bouwvallig was geworden en afgebroken moest worden. Bij de verkoop in 1887 van dat bouwval en de bijbehorende grond kocht S.C.J. Heerma van Voss een deel van de tuin. Het huidige pand (woonhuis) werd in 2014 op de gemeentelijke monumentenlijst geplaatst.
    6. Suikerfabriek ‘Zwartenberg’. S.C.J. Heerma van Voss was mede-eigenaar en directeur. Besluit tot bouw in 1869, ontbinding vennootschap in 1919.
    7. Van Gogh Kerk (voormalige Hervormde kerk van Etten), Markt 6, en het nabije standbeeld van Vincent van Gogh. S.C.J. Heerma van Voss had, als prominent lid van de Hervormde Gemeente te Leur, contact met de hervormde ds. T. van Gogh in Etten (1875-1882) en heeft dus zeer waarschijnlijk in 1881 ook Vincent van Gogh gekend. De toenmalige pastorie, die naast de kerk stond, is begin 20e eeuw afgebroken. In de binnentuin van het naburige stadskantoor staat een bronzen beeld van Vincent van Gogh. Het is in 1990 onthuld, ter gelegenheid van zijn 100e sterfdag. De voormalige Hervormde kerk is een Rijksmonument (nr. 15401).
    8. Toren van de Van Gogh Kerk (Hervormde kerk) in Etten. In 1911 wilde de gemeente Etten en Leur de spits van de toren verwijderen; die was er erg slecht aan toe, de gemeente had geen geld om hem te restaureren en er kon geen subsidie verkregen worden. S.C.J. Heerma van Voss vond slopen een slecht plan en bekostigde de restauratie die in 1912 plaatsvond. Een kleine gedenksteen in de voet van de kerk (binnen) is hieraan een herinnering. De toren is een Rijksmonument (nr. 15402).
    9. Tekenschool in Etten, Stationsstraat 9, naast de Sint-Lambertuskerk. Rond 1900 gebouwd, mogelijk met financiële steun van S.C.J. Heerma van Voss. Het gebouw, met een atelier annex bedrijfsruimte, is een gemeentelijk monument.
    10. Tekenschool en spijskokerij te Leur, Domineesgang 6. In 1935 wordt dit pand “pakhuis, voormalige spijskokerij en teekenschool” door de erfgenamen van S.C.J. Heerma van Voss verkocht. Het gebouw is een gemeentelijk monument.
    11. Voormalig P.T.T.-kantoor (postkantoor) aan het Van Bergenplein 68. Op 16 mei 1903 legde de jongste zoon van S.C.J. Heerma van Voss de eerste steen. Deze is nog steeds aanwezig in de voorgevel van het pand. S.C.J. Heerma van Voss kocht in 1902 de grond voor het nieuwe pand van de gemeente, liet het postkantoor bouwen en verhuurde het aan het Rijk. Juni
    1923 schonk hij het gebouw aan het Rijk, onder de voorwaarde dat het nog minstens 25 jaar bestemd zou blijven voor de postdienst. Het gebouw is een gemeentelijk monument.
    12. Standbeeld ‘Adriaan van Bergen’. Besluit tot oprichting op 23 dec. 1903, onthuld op 8 sept. 1904, onder leiding van S.C.J. Heerma van Voss. In 2014 werd het standbeeld op de gemeentelijke monumentenlijst geplaatst.
    13. Haven Leur. In 1909 werd de haven op kosten van S.C.J. Heerma van Voss en zijn zakenpartner H. Dolk uitgebaggerd.
    14. Borstbeeld van S.C.J. Heerma van Voss, opgesteld in het Trouwkerkje, Van Bergenplein 1. Hij ontving zijn borstbeeld op 31 aug. 1909 ter gelegenheid van het 10-jarig bestaan van de Zuid-Nederlandsche Melasse Spiritusfabriek in Bergen op Zoom. S.C.J. Heerma van Voss was mede-initiatiefnemer bij de oprichting van dit bedrijd en was van 1899 – 1919 president-commissaris. Er bestaat nog een tweede, identiek exemplaar van het borstbeeld, opgesteld in het kantoorgebouw van Cargill BV in Bergen op Zoom.
    15. Gebouw ‘Sursum Corda’ aan het Lichttorenhoofd 5. Legaat van een tante van S.C.J. Heerma van Voss aan de Hervormde Gemeente te Leur, hetgeen bekend werd op 2 mei 1912. Heerma van Voss liet er op zijn kosten een zaal aanbouwen en hij schonk f. 20.000,- voor een fonds waaruit de exploitatie bekostigd kon worden. Het gebouw werd geopend op 26 dec. 1912, bij gelegenheid van het 300-jarig bestaan van de Herv. Gemeente te Leur. In 2014 werd het gebouw (woning) op de gemeentelijke monumentenlijst geplaatst.
    16. ‘Zeep- en Glycerinefabriek De Ster’ (Zeepfabriek “De Ster”, zeepziederij) aan de Geerkade te Leur. Bij de oprichting van de fabriek in 1913 was S.C.J. Heerma van Voss commissaris van het bedrijf. De fabriek is een Rijksmonument (nr. 516665).
    17. Villa ‘Ad Pios Usus’ aan het Lichttorenhoofd 2. Eerder woonde in dit huis Ulbo Jetze Heerma van Voss, de oudste zoon van S.C.J. Heerma van Voss. Op 5 juni 1914 werd de villa door S.C.J. Heerma van Voss geschonken aan de Hervormde Gemeente van Leur. De stichting ‘Ad Pios Usus’, die deze villa in gebruik mocht nemen, had als doel: “het verschaffen van een onderdak aan de protestantse vereniging ‘Kinderzorg’ voor Noord-Brabant en Limburg”. Deze functie van de villa bleef gehandhaafd tot 1940. De villa is een Rijksmonument (nr. 516669).
    18. Rij van zes nog bestaande woningen aan het Lichttorenhoofd, nrs. 35 t/m 45. De mondelinge overlevering vermeldt dat deze gebouwd zijn in het kader van de sociale woningbouw in de tijd van S.C.J. Heerma van Voss. Hij was in 1912 actief als mede-oprichter van ‘Woningvereeniging Etten-Leur’, de voorloper van Woonstichting WEL, die in 2012 het 100-jarig bestaan vierde, met S.C.J. Heerma van Voss als boegbeeld in de campagne rond deze viering. Zeker is dat hij bij de oprichting mede-aandeelhouder was. Zeer waarschijnlijk waren de zes woningen aan het Lichttorenhoofd geen eigendom van deze eerste Woningvereniging.
    19. Watertoren, Hoevenseweg 31. Deze is gebouwd in 1924. S.C.J. Heerma van Voss was mede-inspirator om te komen tot een waterleidingnet in West-Brabant en dus ook tot deze toren, destijds eigendom van de ‘N.V. Waterleiding Maatschappij Noord West Brabant’, opgericht 21 juni 1918. In 2001 werd de watertoren een Rijksmonument (nr. 516667) en in 2014 werd de toren op de gemeentelijke monumentenlijst geplaatst.
    20. Heerma van Vossplantsoen. Op 11 nov. 1931 is dit plantsoen naar hem vernoemd, ter ere van zijn 90e verjaardag.
    21. Grafsteen van S.C.J. Heerma van Voss op de protestantse begraafplaats aan de Lange Brugstraat. Begraven op 23 oktober 1934. Het graf en de grafsteen zijn circa 1956 verplaatst van de oude Hervormde begraafplaats (naast de Groenstraat) naar de huidige locatie. Ernaast ligt het graf van zijn jongste zoon en diens vrouw.
    22. Monument “De Naald” aan de Rijsbergseweg, nabij de locatie waar op 27 juni 1909 de eerste gemotoriseerde vlucht in Nederland plaatsvond, met een Wright Flyer, met als vliegenier Charles graaf de Lambert. Vliegtuig, vliegenier en begeleiders kwamen uit Frankrijk. Het monument werd – iets vertraagd – onthuld op 11 juli 1935, ter gelegenheid van de 25-jarige herdenking van de eerste vlucht op 27 juni 1909. Aan het monument zijn drie plaquettes bevestigd. “De Naald” staat in het Graaf de Lambertplantsoen. Dit plantsoen werd aangelegd
    in 1935, bij de oprichting van het monument, en kreeg op 27 juni 2008 zijn huidige naam. Toen is ook een informatiebord bij het monument geplaatst. In 2014 werden het Graaf de Lambertplantsoen en “De Naald” op de gemeentelijke monumentenlijst geplaatst.
    23. Heerma van Vossstraat. In 1952 werd een nieuwe straat in de uitbreiding in Etten-Leur Noord vernoemd naar S.C.J. Heerma van Voss. Het oorspronkelijke straatnaambord, met een drieregelige uitleg onder de straatnaam is uit het straatbeeld verdwenen.
    24. Replica Wright Flyer (“Landmark”), schaal 1:1 op rotonde bij Vosdonk. Dit monument is “onthuld” op 18 juni 2009, ter herdenking van het feit dat 100 jaar geleden bij Etten-Leur de eerste gemotoriseerde vlucht in Nederland plaatsvond, georganiseerd en betaald door S.C.J. Heerma van Voss. Bij het monument staan twee informatieborden.
    25. Sint Paulushofje, Markt 43. Het hofje is gesticht in 1681. Het hofje zelf heeft geen relatie met S.C.J. Heerma van Voss, maar in het Hofje zijn Streekmuseum Etten+Leur en Heemkundekring “Jan uten Houte” gevestigd. Het museum heeft echter een kamer ingericht, geheel gewijd aan S.C.J. Heerma van Voss en aan de door hem georganiseerde en betaalde eerste gemotoriseerde vlucht in Nederland (27 juni 1909). De volgende twee items zijn in dit kader extra relevant. Het hofje is een Rijksmonument (nr. 15396).
    26. Gedenksteen uit 1909, in Streekmuseum Etten+Leur. Deze steen werd aan S.C.J. Heerma van Voss geschonken op 27 juni 1909, de dag van de eerste gemotoriseerde vlucht in Nederland boven de Klappenbergse Heide ten zuiden van Etten-Leur. De schenker was een vriend van hem, A.C. Degens uit Rotterdam. Via omzwervingen kwam de gedenksteen op de huidige plek en werd daar op 22 april 2016 onthuld.
    27. Borstbeeld van S.C.J. Heerma van Voss, in Streekmuseum Etten+Leur, onthuld op 11 mei 2017, ter gelegenheid van het 70-jarig bestaan van Heemkundekring “Jan uten Houte”. Het nieuwe borstbeeld is gemaakt en onthuld door Marijke Schüller.